Kiến lửa (Fire Ants)

   

+ Màu sắc : Đỏ nâu sẫm

+ Hình dạng : Phân đoạn; hình trái xoan

+ Kích thước : dài 1,6mm - 6,3 mm

Thói quen

   Kiến lửa màu đỏ thường làm tổ trong đất gần nền móng công trình hoặc trong cảnh quan. Những con kiến ​​này xây dựng các tổ trên gò đất lớn, phẳng và có hình dạng bất thường, và có kích thước từ 0,2 mét vuông - 0,4 mét vuông. Trong khi thường làm tổ ở ngoài trời, những con kiến ​​này có thể xâm nhập vào các tòa nhà thông qua hệ thống HVAC và thiết bị AC. Chúng cũng bị thu hút làm tổ trong các hộp nối điện, đồng hồ đo khí và nước. Trong một số trường hợp, chúng có thể làm chập các hộp điện.

Các mối đe dọa

   Kiến lửa sẽ cắn và đốt người làm phiền tổ. Vết đốt của những con kiến ​​này gây đau đớn và thường sẽ dẫn đến một vết sưng tấy lên trở thành mụn mủ trắng. Thông thường, một người sẽ bị nhiều kiến ​​đốt và những người bị dị ứng với côn trùng sẽ phản ứng nghiêm trọng hơn. Những vết đốt của chúng có thể gây tử vong với số lượng lớn.

Phòng ngừa

   Cố gắng tránh kiến ​​lửa và tổ kiến. Bịt tất cả các vết nứt và kẽ hở bên trong và bên ngoài để ngăn chặn sự xâm nhập vào cấu trúc. Nếu bạn bị kiến ​​lửa đốt, hãy nhanh chóng tìm kiếm sự chăm sóc y tế.

Kiến hôi (Odorous House Ants)

   

+ Màu sắc : Từ nâu đến đen

+ Hình dạng : Phân đoạn; hình trái xoan

+ Kích thước : dài 1,6 mm - 3,2 mm

Thói quen

   Kiến nhà bếp thích ăn đồ ngọt, đặc biệt là mật ong. 

   Khi ở trong nhà của bạn, chúng có khả năng làm tổ gần các nguồn ẩm, chẳng hạn như trong khoảng trống trên tường gần đường ống nước nóng, bên dưới đồ đạc bị rò rỉ trong phòng tắm, dưới bồn rửa nhà bếp hoặc phòng tắm và cả trong gỗ bị mối mọt phá hoại. 

   Bên ngoài, chúng thường được tìm thấy trong đất lộ thiên hoặc dưới đống củi, gỗ hoặc gạch. Kiến hôi có mùi được đặt tên là do mùi giống như mùi dừa thối nồng nặc mà nó tỏa ra khi bị nghiền nát.

Các mối đe dọa

   Những loài kiến ​​này không đe dọa đến sức khỏe, nhưng nên tránh chúng vì chúng có thể làm ô nhiễm thực phẩm.

Phòng ngừa

   Dọn dẹp các đồ dùng bị đổ và vụn trên mặt quầy và sàn bếp. Bịt kín mọi vết nứt hoặc khe hở xung quanh bên ngoài ngôi nhà của bạn. Loại bỏ nước đọng trên tài sản của bạn. Không cất củi và vật liệu xây dựng cạnh nhà. Không cắt cành cây và các cây khác ra khỏi nhà.

Kiến ba khoang

1. Khái quát

   Kiến ba khoang là một loại bọ cánh cứng có tên khoa học là Paederus fuscipes (tên tiếng Anh là rove beetles). Thực ra nó không phải là con kiến nhưng vì hình dạng giống như kiến nên gọi là kiến ba khoang, ngoài ra còn có một số tên gọi khác như kiến hoang, kiến kim, kiến lác, kiến gạo, cằm cặp, kiến nhốt, kiến cong... thuộc giống Paederus (có 622 loài), họ Staphilinidae (cánh cụt), bộ cánh cứng [7].
   Nó là con vật sống trên ruộng đồng vườn tược từ hàng ngàn năm nay, là người bạn tốt của bà con nông dân, vì nó chính là một trong những con thiên địch tốt nhất trên đồng ruộng, chuyên ăn của các loài sâu rầy gây hại hoa màu. Do nạn khai thác rừng bừa bãi, nạn săn bắt thú hoang, sử dụng thuốc trừ sâu, công trình thủy điện, đô thi hóa... đã khiến cho hệ sinh thái mất cân bằng ngày càng trầm trọng. Nhiều loài là thiên địch của sinh vật có thể biến mất, do đó thời gian gần đây xuất hiện rắn lục đuôi đỏ, bọ đậu đen, bọ xít, kiến ba khoang, sâu rầy gây hại... bùng phát và xâm nhập các khu dân cư hoặc khu vực mà trước đây chúng không có là điều tất nhiên.
   Ở Việt Nam, trong những năm gần đây kiến ba khoang thường xuất hiện ở các khu dân cư : Hà Nội, Hải Phòng, Cần Thơ, Thành phố Hồ Chí Minh… nơi gần với cánh đồng lúa. Loài này thường xuất hiện vào mùa thu, thời gian vào dịp thu hoạch vụ mùa lúa, với mật độ nhiều hơn so với các tháng trong năm. Đặc biệt từ tháng 9 đến 10/2015 nhiều vụ kiến ba khoang xâm nhập nơi ở của người dân :

• Năm 2011, tại Bệnh viện Chợ Rẫy, kiến ba khoang đã xâm nhập gây hoang mang cho bệnh nhân và cán bộ bệnh viện.
• Ngày 9/10/2015, các hộ dân ngụ ở tòa chung cư N03, khu tái định cư Dịch Vọng, Q. Cầu Giấy, Hà Nội phản ánh tình trạng kiến ba khoang vào nhà thường xuyên trong những ngày gần đây. Có hộ dân mỗi tối bắt và diệt từ 10 - 20 con kiến.
• Tháng 9/2015, tại Đại học Quốc gia TP.HCM (P. Linh Trung, Q. Thủ Đức, TP. HCM), có 294 sinh viên bị bỏng da do kiến ba khoang; từ đầu tháng 9 đến đầu tháng 10/2015 đã có 630 lượt các phòng trong KTX phát hiện loại kiến này.
• Tại BV đa khoa TP. Vĩnh Long (tỉnh Vĩnh Long) kiến ba khoang xâm nhập, gây tổn thương da bệnh nhân và người nhà. Kiến ba khoang xuất hiện rất nhiều trong BV và hầu như khoa phòng nào cũng có.

2. Một số đặc điểm sinh học kiến ba khoang
    Về hình thể : 
    Kiến ba khoang có thân hình thon, dài như hạt thóc (dài khoảng 0,7 - 1cm, ngang 2 - 5mm), có 3 đôi chân, bụng có đốt, thon nhọn về đuôi, bay và chạy rất nhanh; về màu sắc, đôi khi có màu cam tối hay sậm màu, vùng bụng trên và đầu màu đen, vùng trên giữa phát quang ngũ sắc, óng ánh màu xanh, đính kèm đôi cánh cứng (elytra). Một đôi cánh trong suốt gấp gọn bên dưới cánh cứng. Đầu nhỏ có hai râu đơn chia đốt mở rộng về phía trước. Có một cái đầu đen, sau bụng và elytra (cấu trúc này bao gồm các cánh và 3 phân đoạn bụng đầu tiên), và một phần ngực màu đỏ và phía trước bụng trong một xen kẽ màu đen - đỏ - đen - đỏ - đen, tương ứng với đầu - ngực – elytra - trước bụng - sau bụng [3].

Hình 1. Hình thể kiến ba khoang

(nguồn: Nikbakhtzadeh, 2008)

    Về phân bố : 
   Kiến ba khoang phân bố rộng khắp thế giới. Chúng thường sống ở ven ruộng, quanh gốc rạ, bãi cỏ, gần vùng nước, ruộng rau, trong những nơi đang xây dựng. Kiến ba khoang thường tìm thấy trên các ruộng lúa, môi trường trường học, ký túc xá, khu ở trọ, nhà ở tập thể công nhân ngoại ô thành phố, nơi có cỏ mọc xung quanh. Trong mùa mưa, bão, lũ lụt loại côn trùng này di chuyển đến các vùng khô ráo hơn. Sau những ngày mưa lũ làm ngập đồng ruộng, ao hồ thì vào ban đêm, kiến ba khoang theo côn trùng khác, theo ánh đèn bay vào nhà. Khi bất thường, nó tăng kích thước phần bụng lên, có cử chỉ đe dọa như con bọ cạp, chúng cũng có thể bay và chạy nhanh trên nước [3].

   Về chu kỳ phát triển :
   Trứng thường được đẻ riêng rẽ vào các đường nứt trên bề mặt đất. Con cái đẻ khoảng 18 - 100 trứng, bắt đầu đẻ trứng từ cuối tháng 4 hoặc giữa tháng 5 đến tháng 7. Sau 3 - 19 ngày trứng nở thành ấu trùng. 
   Giai đoạn ấu trùng chia thành hai giai đoạn, giai đoạn một từ 4 ngày đầu đến ngày thứ 22, giai đoạn hai ngày thứ 7 đến ngày 36. 
   Giai đoạn nhộng kéo dài từ 3 đến 12 ngày. Tổng số ngày hoàn thành vòng đời khoảng từ 22 đến 50 ngày, trung bình là 32,5 ngày [4].
   Con trưởng thành và ấu trùng ăn các loài côn trùng nhỏ hơn và tuyến trùng (nematodes) trong đất, rau trong tự nhiên. Trứng và ấu trùng cũng bị tấn công bởi các loại côn trùng khác và nhện [4].

Hình 2. A. Con trưởng thành; B. Nhộng; C. Ấu trùng 2; D. Ấu trùng 1
(nguồn: Nikbakhtzadeh, 2008)

3. Vai trò y học
    Ngoài kiến ba khoang (P. fuscipes) còn có loài bọ cánh cứng khác như P. pietschmanni, P. spectabilis, P. riparius và P. littoralis [6]. Các loài côn trùng này không đốt hay cắn nhưng do trong dịch cơ thể của chúng có chứa pederin - một loại chất độc gây rộp, phỏng da, viêm da [5]. Khi da người tiếp xúc vào chất tiết của chúng qua những vật dụng nào đó hoặc vô ý đập làm cho chúng chết trên da thì chất độc theo dịch cơ thể chúng tiết ra ngoài, dính vào da người, gây bệnh ngay tại vùng da đó... Khi dính vào da tay, nếu không rửa sạch tay ngay thì vô tình sẽ làm chất độc dính vào chỗ khác trên cơ thể gây viêm da lan toả [4].
    Biểu hiện viêm da do tiếp xúc với kiến ba khoang thì thường xuất hiện ở những vùng da hở như: cổ, mặt, lưng, tay, chân... Kiến có thể gây viêm da từ mức độ nhẹ đến nặng, tùy theo độc chất xâm nhập qua da. Ban đầu người bệnh thấy hơi ngứa rát, căng da, biểu hiện đỏ một vùng da, sau 6 - 12 giờ, đỏ cộm thành vệt, trên đó nổi những mụn nước to nhỏ không đều 1 - 5mm, 1 đến 3 ngày sau thành phỏng nước, phỏng mủ. Lúc này thấy cảm giác đau, rát càng tăng. Có thể kèm theo sốt, khó chịu, nổi hạch, đau vùng cổ, nách, bẹn tương ứng với tổn thương. Nếu tay bị dính chất độc khi đập kiến, chà xát và sờ vào mắt có thể làm bỏng mắt. Nếu tổn thương ở gần mắt có thể sưng húp cả hai mắt, 2, 3 ngày mới đỡ, ở bẹn có thể nổi hạch bẹn sưng đau khó đi lại. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng viêm da sẽ tiến triển sang dạng loét. Các vết loét có nhiều hình dạng khác nhau tùy theo động tác khi ta đập, giết và chà xát kiến trên da. Cũng có ít trường hợp chỉ nổi vết đỏ, lấm tấm mụn nước nhỏ hơi ngứa, lặn sau 3 - 5 ngày, không thành phỏng [4].

Hình 3. Các san thương do độc tố pederin và paederus dermatitis gây ra
(Anuj Taneja, 2013; Nikbakhtzadeh, 2008)

4. Phòng chống
    Nếu có sự hiện diện của kiến ba khoang trong khu vực, nên thay đèn huỳnh quang bằng đèn có ánh sáng màu vàng, vì kiến ba khoang rất thích ánh sáng đèn huỳnh quang.
    Ngăn cản kiến ba khoang vào nhà bằng cách :

• Sử dụng lưới các cửa sổ và cửa ra vào, đóng cửa thường xuyên sau khi ra vào.
• Nên ngủ trong màn.
• Vệ sinh môi trường, phát quang bụi rậm, cây cỏ xung quanh nhà, vì đây là nơi trú ẩn tốt cho loài này.

   Mặc quần áo dài tay khi đi ra ngoài nhà, nhất là ở những vùng gần đồng ruộng, khu dân cư nhiều ánh đèn, gần công trình đang xây dựng.
    Khi làm việc trên đồng ruộng, nhất là vào mùa thu hoạch, mùa mưa bão, cần chú ý sử dụng các phương tiện bảo hộ lao động như : mặc quần áo dài tay, đội mũ, nón, khẩu trang, đi ủng để tránh tiếp xúc với côn trùng.
    Nếu đã tiếp xúc với kiến ba khoang hoặc nghi ngờ là đã tiếp xúc với chúng, nên thực hiện một số bước sau : 

• Nếu có một con kiến ba khoang đang bò trên người bạn, hãy lấy nó ra khỏi người bằng cách thổi hoặc để một tờ giấy vào cho nó bò lên và lấy nó ra khỏi người. Sau đó rửa sạch vùng da đã tiếp xúc với loài côn trùng này.
• Nếu bạn lỡ tay đập hoặc chà xát chúng trên da thì phải nhanh chóng rửa sạch nơi nơi tiếp xúc để hạn chế chất độc.
• Đến cơ sở y tế để báo và thăm khám, điều trị theo chỉ định của bác sĩ.

ThS. Đoàn Bình Minh

PGS. TS. Lê Thành Đồng

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo :

1. Anuj Taneja et al. Clinical and epidemiological study of Paederus dermatitis in Manipal, India. Manipal University, India. 2013
2. Bong LJ. Contact toxicity and residual effects of selected insecticides against the adult Paederus fuscipes (Coleoptera: Staphylinidae). J Econ Entomol. 2013
3. CC Heo et al. Dermatitis caused by paederus fuscipes curtis, 1840 (coleoptera: staphilinidae) in student hostels in selangor, malaysia. Faculty of Medicine, Universiti Teknologi MARA, Sungai Buluh Campus, Jalan Hospital, Sungai Buluh, Selangor, Malaysia. 2013
4. Kurosa Kazuyoshi. Studies on the life history of Paederus fuscipes Curtis (Staphylinidae): Studies on poisonous beetle, III. Medical entomology and zoology. Department of Parasitology, Institute for Infectious Diseases, University of Tokyo. 1958
5. Luciano Schiazza. Paederus dermatitis. Via Cesarea, 17/4. 16121 Genova - Italy
6. Nikbakhtzadeh MR. Tirgari S. Medically important beetles (insecta: coleoptera) of Iran. Department of Medical Parasitology and Entomology, College of Medical Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran. 2008
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Paederus

Kiến Argentine

   

+ Màu sắc : Màu nâu nhạt đến đậm và sáng bóng
+ Hình dạng : Phân đoạn; hình trái xoan
+ Kích thước : dài 1,6 mm - 6,3 mm

Thói quen

    Thường được tìm thấy trong môi trường ẩm ướt gần nguồn thức ăn, kiến Argentina thích ăn đồ ngọt như mật ong, đường,... nhưng sẽ ăn hầu hết mọi thứ bao gồm thịt, trứng, dầu và mỡ. Khi tìm nơi trú ẩn trong nhà, chúng thường được tìm thấy gần đường ống nước, bồn rửa hoặc chậu cây. 

Các mối đe dọa

   Những loài kiến này không đe dọa đến sức khỏe, nhưng nên tránh chúng vì chúng có thể làm ô nhiễm thực phẩm.

Phòng ngừa

   Bịt kín mọi vết nứt hoặc khe hở xung quanh bên ngoài ngôi nhà của bạn. Loại bỏ nước đọng trên tài sản của bạn. Không cất củi và vật liệu xây dựng cạnh nhà. Kiến Argentina thích xây tổ bằng gỗ ẩm. Không cắt cành cây và các cây khác ra khỏi nhà.

Kiến Vỉa hè (Pavement Ant)

    

+ Màu sắc : Màu nâu sẫm đến hơi đen

+ Hình dạng : Phân đoạn; hình trái xoan

+ Kích thước : dài 1,6mm  - 3,2 mm

Thói quen

   Kiến vỉa hè sẽ ăn hầu hết mọi thứ, kể cả các loại côn trùng khác. Trong nhà, chúng có thể được tìm thấy trong các bức tường xây trên mặt đất của nền móng. Chúng xâm nhập vào tòa nhà thông qua các vết nứt trên sàn và tường. Bên ngoài, kiến ​​vỉa hè thường làm tổ dưới đá, vết nứt trên vỉa hè và bên cạnh các tòa nhà.

Các mối đe dọa

   Những loài kiến ​​này không đe dọa đến sức khỏe, nhưng nên tránh chúng vì chúng có thể làm ô nhiễm thực phẩm. Trong trường hợp nghiêm trọng, chúng có thể khiến vỉa hè và các công trình tương tự khác bị lún do đào đất.

Phòng ngừa

   Dọn dẹp các đồ dùng bị đổ và vụn trên mặt quầy và sàn bếp. Bịt kín mọi vết nứt hoặc khe hở xung quanh bên ngoài ngôi nhà của bạn. Bịt các vết nứt và khe hở xung quanh bên ngoài ngôi nhà của bạn, đặc biệt là nơi đường ống và đường dây điện nước đi vào. Loại bỏ nước đọng trên tài sản của bạn. Không cất củi và vật liệu xây dựng cạnh nhà. 

Kiến Carpenter

   

+ Màu sắc : Đen, đỏ hoặc kết hợp

+ Hình dạng : Phân đoạn; hình trái xoan

+ Kích thước : dài 6,3 mm - 19,5 mm

Thói quen

   Cần nguồn nước liên tục để tồn tại, kiến ​​thợ mộc thường tấn công gỗ đã hoặc đang ẩm ướt. Chúng thường xâm nhập vào các tòa nhà thông qua các vết nứt xung quanh cửa ra vào và cửa sổ, các lỗ hổng trong cấu trúc dành cho dây điện hoặc qua gỗ bị ẩm ướt, hư hỏng. Kiến thợ mộc có tên vì chúng đào gỗ để xây tổ. Kết quả là cuộc khai quật của họ tạo ra những đường hầm trơn nhẵn bên trong gỗ.

Các mối đe dọa

   Kiến thợ mộc phá hoại gỗ thông qua tổ của chúng, theo thời gian, chúng có thể gây hư hỏng cấu trúc nghiêm trọng cho tài sản.

Phòng ngừa

   Loại bỏ các nguồn ẩm ướt hoặc nước đọng trên tài sản của bạn. Trám bất kỳ khoảng trống hoặc vết nứt nào bên ngoài ngôi nhà của bạn bằng keo silicon. Đảm bảo rằng vật liệu gỗ không được cất giữ bên cạnh nhà của bạn. Không cắt cành cây và các cây khác ra khỏi nhà.